L'administration doit-elle contrôler avant de retirer une licence ? Proportionnalité, gradation des sanctions et droits de la défense, en comparaison avec la DSP2.
Kaynak: www.webrazzi.com
I. Giriş
31 Ekim 2025'te Resmî Gazete'de yayımlanan kararla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Papara Elektronik Para A.Ş.'nin faaliyet iznini iptal etti. Bu karar, sadece bir fintech şirketinin lisansının kaldırılması değil; idare hukukunun temel tartışmalarından birini yeniden alevlendirdi: İdare, bir kuruluşun faaliyet iznini iptal etmeden önce mutlaka denetim yapmak zorunda mı, yoksa bu yalnızca takdir yetkisinin bir parçası mı?
Bu soru Papara'yla sınırlı değil. Elektronik para ve ödeme hizmetleri sektörü, devletin gözetimiyle özel girişimin dinamizmi arasındaki hassas çizgide ilerliyor. Piyasayı korumak ve kara para akışını önlemek elbette kamusal bir görev; ancak denetim süreci işletilmeden verilen bir iptal kararı, piyasadaki öngörülebilirliği zedeleyebileceği gibi, idari yaptırımlarda orantılılık ilkesine de gölge düşürebilir.
Peki TCMB'nin yetkileri ne kadar geniş? 6493 sayılı Kanun ve Danıştay içtihatları bu konuda ne söylüyor? Avrupa Birliği'nde, benzer durumlarda düzenleyici kurumlar nasıl hareket ediyor? Bu soruların yanıtlarını birlikte arayalım ve Papara kararı üzerinden, "denetim mi, iptal mi önce gelir?" tartışmasına biraz yakından bakalım.
II. Hukuki Çerçeve: 6493 Sayılı Kanun ve Denetim Zorunluluğu
Elektronik para ve ödeme hizmetleri alanındaki kuruluşlar, Türkiye'de 6493 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir. Kanun, finansal sistemin güvenliğini sağlamak ve kullanıcıların haklarını korumak amacıyla TCMB'ye hem lisans verme hem de denetim ve yaptırım uygulama yetkisi tanır. Ancak bu yetki, sınırsız bir idari takdir olarak yorumlanamaz.
"Merkez Bankası, bu Kanun kapsamındaki kuruluşların faaliyetlerini denetler. Denetim sonucunda faaliyetlerin Kanuna aykırı olduğunun tespiti hâlinde, bu aykırılığın giderilmesi için kuruluşlara uygun bir süre verilir. Aykırılığın bu süre içinde giderilmemesi hâlinde faaliyet izni iptal edilir." (6493 sayılı Kanun, m. 19/1)
Bu hüküm, idari sürecin kademeli işlemesini öngörür: denetim, süre verme ve sonrasında iptal. Dolayısıyla Merkez Bankası, doğrudan iptal kararı verdiğinde idari işlem "usulden sakat" hâle gelebilir. Nitekim, idare hukukunda usule uyulmaması, işlemin hukuka uygunluk karinesini ortadan kaldırır (Gözler, İdare Hukuku, 2020, s. 415).
Benzer biçimde, "Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Yönetmelik" de aynı anlayışı sürdürür. Yönetmeliğin 51. maddesi, TCMB'nin kuruluşları yerinde veya uzaktan denetleyebileceğini, tespit edilen eksikliklerin giderilmesi için süre vereceğini, ancak bu sürede düzeltme yapılmazsa yaptırım uygulanabileceğini belirtir.
Bu yaklaşım, iptalin bir "ilk adım" değil, ultima ratio – yani "son çare" – olduğunu gösterir. Bir kuruluşun lisansının aniden kaldırılması, yüz binlerce kullanıcının fonlarını etkileyebilir ve piyasadaki güven duygusunu zedeleyebilir (Kaya, "Elektronik Para Kuruluşlarının Hukuki Niteliği", Banka ve Finans Hukuku Dergisi, 2022, s. 64).
Danıştay'ın yerleşik içtihadına göre, idare önce tespit, sonra yaptırım sıralamasını izlemeden işlem tesis ettiğinde, karar orantılılık ve ölçülülük ilkelerine aykırı sayılır (Danıştay 13. D., E. 2016/4387, K. 2018/1212). Kısacası, "önce denetim, sonra yaptırım" ilkesi yalnızca teknik bir prosedür değil; idarenin gücünü ölçülü ve öngörülebilir biçimde kullanmasını zorunlu kılan anayasal bir yükümlülük olarak karşımıza çıkar.
III. İdare Hukuku İlkeleri Çerçevesinde Denetim Zorunluluğu
Faaliyet izninin iptali gibi ağır sonuçlar doğuran işlemler, yalnızca özel bir kanun maddesine değil, aynı zamanda idare hukukunun genel ilkelerine dayanır. Çünkü idarenin tüm işlemleri, Anayasa'nın "hukuk devleti" ilkesine bağlıdır (Anayasa m. 2). Bu ilke, idarenin kararlarını keyfî biçimde değil, ölçülü, kademeli ve öngörülebilir biçimde almasını gerektirir. Bir kamu otoritesi, elindeki en sert aracı kullanmadan önce, daha hafif müdahale yollarını denemek zorundadır. Bu anlayış, hukuk literatüründe orantılılık ilkesi olarak adlandırılır.
"İdare, amacı kamu yararı olsa dahi, daha hafif önlemlerle aynı sonucu sağlayabilecekse ağır yaptırımlara başvuramaz." (Danıştay 13. D., E. 2016/4387, K. 2018/1212)
"İdari işlemin tesisinden önce ilgilisine savunma hakkı tanınmaması, işlemin usul yönünden hukuka aykırılığı sonucunu doğurur." (Danıştay 10. D., E. 2019/2641, K. 2021/2175)
Bu iki karar birlikte okunduğunda ortaya çıkan sonuç nettir: İdare, denetim yapmadan iptal kararı verirse hem orantılılık hem de savunma hakkı ilkelerini ihlal eder. Kademelilik ilkesi de bu çerçevenin tamamlayıcı unsurudur: "İdari yaptırımların kademeli olması, hukuk devletinin öngörülebilirlik yönünün bir gereğidir." (Giritli/Bilgen/Akgüner, İdare Hukuku, 2021, s. 290)
Sonuçta, orantılılık, savunma hakkı ve kademelilik ilkeleri birlikte düşünüldüğünde, denetim yapılmadan verilen iptal kararları yalnızca bireysel işlem hatası değil; hukuk devleti anlayışına zarar veren sistematik bir risk oluşturur.
IV. Mukayeseli Perspektif: AB Ödeme Hizmetleri Direktifi (PSD2)
Avrupa Birliği'nde elektronik para ve ödeme hizmetleri sektörü, Payment Services Directive 2 (PSD2) – 2015/2366/EU ile çerçevelenmiştir. PSD2, yalnızca rekabeti artırmayı değil, aynı zamanda düzenleyici denetimin orantılı ve öngörülebilir şekilde uygulanmasını hedefler. AB düzenleyicileri, "supervision before sanction" (yaptırımdan önce denetim) anlayışını açıkça benimser. PSD2'nin 23. maddesi, denetim sürecinde tespit edilen ihlallerin "öncelikle düzeltici tedbirlerle giderilmesi gerektiğini" belirtir.
Örneğin Almanya'da BaFin, bir elektronik para kuruluşunun AML süreçlerinde eksiklik bulduğunda doğrudan iptal etmez; önce "improvement order" (iyileştirme emri) verir, daha sonra uygunsuzluk devam ederse lisansı askıya alır (BaFin Annual Report, 2022, s. 91). Fransa'da da ACPR, doğrudan iptal yerine idari gözetim planı uygular.
Türk hukukundaki 6493 sayılı Kanun'un lafzı aslında bu yaklaşımla uyumludur; fakat uygulamada "denetim sürecinin aktif işletilmemesi", sistemin AB standardındaki koruyucu rolünü zayıflatmaktadır.
V. Papara Kararına Uygulama ve Değerlendirme
Kamuoyuna yansıyan bilgiler ışığında TCMB'nin Papara hakkında önceden bir denetim süreci işletip işletmediği belirsizdir. Eğer gerçekten doğrudan iptal yoluna gidilmişse, bu durum 6493 sayılı Kanun'un 19. maddesiyle öngörülen "önce denetim, sonra iptal" sırasına açıkça aykırıdır.
Elbette Merkez Bankası'nın amacı, piyasayı korumak ve kara para akışını engellemektir; ancak bu hedef, usul güvencelerini ortadan kaldırmaz. Papara gibi yüz binlerce kullanıcıya hizmet veren bir kuruluşun lisansının ani iptali, piyasa öngörülebilirliğini zedeleyebileceği gibi, finansal ekosistemdeki güven zincirini de sarsar. AB örneklerinde olduğu gibi, önce düzeltici denetim, sonra yaptırım modeli uygulansaydı, hem kamu yararı hem hukuki öngörülebilirlik dengelenebilirdi.
VI. Sonuç
Papara kararı, Türkiye'de finansal teknolojilerin hızla büyüdüğü bir dönemde, idarenin denetim ve yaptırım dengesini yeniden düşünmek için önemli bir uyarı niteliği taşıyor. 6493 sayılı Kanun'un açık lafzı, Danıştay içtihatlarının yönü ve Avrupa Birliği'nin PSD2 yaklaşımı birlikte değerlendirildiğinde, tablo net: Denetim yapılmadan verilen bir iptal kararı, hem kanuna hem hukuk devleti ilkesine aykırıdır.
İdarenin görevi yalnızca piyasayı korumak değil, aynı zamanda öngörülebilir ve ölçülü bir hukuk düzeni yaratmaktır. Bu nedenle, TCMB'nin ve benzeri otoritelerin gelecekte "önce denetim, sonra yaptırım" ilkesini kurumsal bir refleks hâline getirmesi, hem piyasa istikrarı hem de hukuk devleti açısından en doğru yol olacaktır.
Kaynakça
- ACPR, Enforcement Policy Framework, Paris, 2021.
- Avrupa Komisyonu, Guidelines on the Security of Internet Payments under PSD2, Brussels, 2018; Directive (EU) 2015/2366 (PSD2).
- BaFin, Annual Report 2022, Bonn, 2023.
- Danıştay 10. Daire, E. 2019/2641, K. 2021/2175; Danıştay 13. Daire, E. 2016/4387, K. 2018/1212.
- Giritli, İ. / Bilgen, P. / Akgüner, T., İdare Hukuku, 11. Baskı, Der Yayınları, 2021.
- Gözler, K., İdare Hukuku, Cilt I, Ekin Yayınevi, 2020.
- Kaya, C., "Elektronik Para Kuruluşlarının Hukuki Niteliği", Banka ve Finans Hukuku Dergisi, 8(2), 2022, s. 61–75.
- Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Yönetmelik, RG 1 Aralık 2021, Sayı: 31676.
- TCMB Kararı, RG 31 Ekim 2025, Sayı: 33063; 6493 sayılı Kanun, RG 27 Haziran 2013, Sayı: 28690.




